जागतिक वंध्यत्व जागरूकता दिन (World IVF Day) – २५ जुलै

 जागतिक वंध्यत्व जागरूकता दिन (World IVF Day) – २५ जुलै

"पालकत्वाचा प्रवास प्रत्येकासाठी सारखा नसतो; पण आशा, विज्ञान आणि योग्य उपचार यांच्या मदतीने अनेकांची स्वप्ने पूर्ण होऊ शकतात."

दरवर्षी २५ जुलै रोजी जागतिक वंध्यत्व जागरूकता दिन (World IVF Day) साजरा केला जातो. १९७८ साली जगातील पहिले आयव्हीएफ (In Vitro Fertilization – IVF) बाळ जन्माला आले. या ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो. आधुनिक वैद्यकीय विज्ञानामुळे लाखो निःसंतान जोडप्यांना पालकत्वाचा आनंद मिळण्याचा मार्ग खुला झाला आहे.

या दिवसाचा मुख्य उद्देश

वंध्यत्वाबाबत समाजामध्ये योग्य जनजागृती निर्माण करणे.

वंध्यत्वाशी संबंधित गैरसमज, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक कलंक दूर करणे.

वंध्यत्वाचा सामना करणाऱ्या व्यक्ती व जोडप्यांना मानसिक, सामाजिक आणि भावनिक आधार देणे.

आयव्हीएफ (IVF), आययूआय (IUI) यांसारख्या आधुनिक प्रजनन उपचारांबाबत विश्वासार्ह माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणे.

वेळेवर तपासणी आणि उपचारांचे महत्त्व अधोरेखित करणे.

वंध्यत्व किती सामान्य आहे?

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अंदाजानुसार, जगभरातील प्रत्येक ६ पैकी १ व्यक्तीला आयुष्यात कधीतरी वंध्यत्वाचा अनुभव येतो. त्यामुळे ही समस्या दुर्मीळ नसून एक महत्त्वाची आरोग्यविषयक बाब आहे. योग्य निदान, योग्य उपचार आणि सकारात्मक दृष्टीकोन यांच्या मदतीने अनेक जोडपी पालकत्वाचे स्वप्न पूर्ण करू शकतात.

वंध्यत्व म्हणजे काय?

लग्नानंतर नियमित वैवाहिक सहजीवन असूनही ठराविक कालावधीनंतर गर्भधारणा न होणे किंवा गर्भ टिकून न राहणे, याला वैद्यकीय भाषेत वंध्यत्व (Infertility) म्हणतात.

महत्त्वाची बाब म्हणजे वंध्यत्व ही केवळ महिलांची समस्या नसून ती स्त्री किंवा पुरुष दोघांमध्येही असू शकते. अनेक वेळा दोघांमध्येही काही वैद्यकीय कारणे असू शकतात. त्यामुळे तपासणी आणि उपचार दोघांनीही एकत्रितपणे करणे आवश्यक आहे.

महिलांमधील वंध्यत्वाची प्रमुख कारणे

 ओव्हुलेशन (अंडोत्सर्ग) विकार:

PCOD/PCOS, हार्मोन्सचे असंतुलन किंवा इतर कारणांमुळे नियमित अंडोत्सर्ग न होणे.

 फॅलोपियन ट्यूबमध्ये अडथळा:

संसर्ग, क्षयरोग किंवा इतर कारणांमुळे गर्भनलिका बंद होणे.

 गर्भाशयातील समस्या:

फायब्रॉइड्स (गाठी), एंडोमेट्रिओसिस, गर्भाशयातील विकृती किंवा सूज.

 वाढते वय:

वयानुसार अंड्यांची संख्या व गुणवत्ता कमी होणे.

पुरुषांमधील वंध्यत्वाची प्रमुख कारणे

 शुक्राणूंची संख्या कमी असणे (Oligospermia)

 शुक्राणूंची हालचाल कमी असणे (Poor Motility)

शुक्राणूंची गुणवत्ता कमी असणे

 धूम्रपान, मद्यपान, तंबाखू, अमली पदार्थ, लठ्ठपणा, ताणतणाव आणि असंतुलित जीवनशैली

उपचार आणि उपाय

 संतुलित व सकस आहार

 नियमित व्यायाम व वजन नियंत्रण

 धूम्रपान, मद्यपान व तंबाखूचे सेवन टाळणे

मानसिक ताण कमी ठेवणे

 वेळेवर तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे

 आवश्यकतेनुसार हार्मोनल उपचार

 आधुनिक प्रजनन तंत्रज्ञान – IUI, IVF, ICSI यांसारख्या उपचारांचा लाभ घेणे.

आज वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगत तंत्रज्ञानामुळे अनेक जोडपी यशस्वीपणे पालक बनत आहेत. त्यामुळे वंध्यत्व ही कायमची समस्या आहे, असा समज चुकीचा आहे.

समाजासाठी महत्त्वाचा संदेश

आजही आपल्या समाजात मूल न झाल्यास अनेकदा महिलेलाच दोष दिला जातो. तिच्यावर मानसिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक दबाव टाकला जातो. ही अत्यंत चुकीची आणि अन्यायकारक मानसिकता आहे.

लक्षात ठेवा – वंध्यत्वाचे कारण स्त्रीमध्ये, पुरुषामध्ये किंवा दोघांमध्येही असू शकते. त्यामुळे कोणालाही दोष न देता दोघांनीही वैद्यकीय तपासणी करून योग्य उपचार घेणे आवश्यक आहे.

वंध्यत्व हा लाजेचा विषय नाही, तर उपचार करता येणारी वैद्यकीय समस्या आहे. अशा जोडप्यांना दोष देण्याऐवजी त्यांना समजून घेणे, आधार देणे आणि योग्य मार्गदर्शन करणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

जनजागृतीचा संदेश

"वंध्यत्व लपवू नका… समजून घ्या, तपासणी करा, उपचार घ्या."

"महिलेला दोष देऊ नका… कारण वंध्यत्वाची कारणे स्त्री आणि पुरुष दोघांमध्येही असू शकतात."

"विज्ञान, योग्य उपचार आणि सकारात्मक दृष्टीकोन यांच्या मदतीने पालकत्वाचे स्वप्न नक्कीच साकार होऊ शकते."

डॉ. विनोद करंजेकर

जिल्हा माता व बाल संगोपन अधिकारी

जिल्हा परिषद, अकोला