जागतिक क्षयरोग दिन : जनजागृतीतून क्षयरोगावर नियंत्रणाची दिशा

 *जागतिक क्षयरोग दिन : जनजागृतीतून क्षयरोगावर नियंत्रणाची दिशा*

दरवर्षी २४ मार्च हा दिवस संपूर्ण जगभर *जागतिक क्षयरोग दिन* म्हणून साजरा केला जातो. या दिवसाचा उद्देश म्हणजे समाजामध्ये क्षयरोग (टीबी) या गंभीर संसर्गजन्य आजाराबाबत जनजागृती निर्माण करणे आणि त्याच्या निर्मूलनासाठी प्रयत्नांना गती देणे. २४ मार्च १८८२ रोजी जर्मन शास्त्रज्ञ Robert Koch यांनी क्षयरोगाचे जिवाणू Mycobacterium tuberculosis शोधून काढले, त्यामुळे या दिवसाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

सन २०२६ साठी जागतिक क्षयरोग दिनाचे घोषवाक्य आहे – “Yes, We Can End TB: Leadership Powered” (होय, आपण क्षयरोगाचा अंत करू शकतो – नेतृत्व समर्थित). या घोषवाक्याच्या अनुषंगाने जिल्ह्यात विविध माध्यमांतून जनजागृती कार्यक्रम आयोजित केले जाणार आहेत.

क्षयरोगाचा इतिहास आणि उपचारातील प्रगती

क्षयरोगाविरुद्धच्या लढ्यात काही महत्त्वाचे टप्पे पुढीलप्रमाणे आहेत:

* १९२१ मध्ये BCG Vaccine ही पहिली लस विकसित करण्यात आली.

* १९४०-५० च्या दशकात Streptomycin आणि Isoniazid यांसारख्या प्रतिजैविकांचा शोध लागला, ज्यामुळे उपचार अधिक प्रभावी झाले.

क्षयरोग म्हणजे काय?

क्षयरोग हा Mycobacterium tuberculosis या जिवाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य आजार आहे. हा मुख्यतः फुफ्फुसांवर परिणाम करतो, परंतु शरीराच्या इतर भागांनाही बाधित करू शकतो.

लक्षणे

* २ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ खोकला, कफ किंवा रक्त पडणे

* संध्याकाळी/रात्री ताप व घाम येणे

* अचानक वजन कमी होणे, भूक मंदावणे

* सतत थकवा व अशक्तपणा

* छातीत दुखणे

*फुफ्फुसाबाहेरील टीबीमध्ये:*

* मानेत किंवा शरीरावर गाठी

* हाडांमध्ये/सांध्यात वेदना

* तीव्र डोकेदुखी

क्षयरोगाचा प्रसार कसा होतो?

* हवेद्वारे: संक्रमित व्यक्तीच्या खोकल्यातून/शिंकण्याने

* कमी प्रतिकारशक्ती: मधुमेह, HIV, कुपोषण इ.

* बंद आणि गर्दीच्या जागा

* धूम्रपान व मद्यपान

* अस्वच्छ आणि दाट लोकवस्ती

क्षयरोगाचे प्रकार

* *सुप्त टीबी (Latent TB):* जंतू शरीरात असतात पण लक्षणे नसतात

* *सक्रिय टीबी (Active TB):* लक्षणे दिसतात व संसर्ग पसरतो

प्रतिबंध आणि काळजी

* नवजात बालकांना BCG Vaccine देणे

* खोकताना/शिंकताना तोंड झाकणे

* घरात हवेशीर वातावरण ठेवणे

* संक्रमित रुग्णांपासून अंतर राखणे

* सकस आहार व नियमित व्यायाम

* वेळेवर तपासणी व उपचार

 जिल्ह्यातील स्थिती

जानेवारी २०२५ ते डिसेंबर २०२५ या कालावधीत अकोला जिल्ह्यात एकूण *१०६५ क्षयरोग रुग्ण* आढळून आले आहेत. यामध्ये अकोट, बाळापूर, बार्शीटाकळी, अकोला, मूर्तिजापूर, पातुर, तेल्हारा तसेच CBNAAT तपासणी केंद्रांचा समावेश आहे.

शासकीय रुग्णालयांमध्ये क्षयरोगाच्या सर्व तपासण्या (एक्स-रे, थुंकी तपासणी) मोफत उपलब्ध आहेत. तसेच संपूर्ण औषधोपचार आरोग्य विभागामार्फत गावपातळीपर्यंत मोफत दिले जातात. आशा स्वयंसेविका आणि आरोग्य कर्मचारी यांच्या देखरेखीखाली रुग्णांची काळजी घेतली जाते डॉ मनिष शर्मा जिल्हा क्षयरोग अधिकारी अकोला