जागतिक पोलिओ दिन : जनसहभाग, लसीकरण आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या अथक प्रयत्नांतून पोलिओवर विजय!

 जागतिक पोलिओ दिन : जनसहभाग, लसीकरण आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या अथक प्रयत्नांतून पोलिओवर विजय!

२४ ऑक्टोबर जागतिक पोलिओ दिनानिमित्त जनजागृतीचे आवाहन; पोलिओमुक्त भारताचे यश टिकविण्यासाठी नियमित लसीकरण आणि सतर्कता आवश्यक

 पोलिओ या गंभीर आणि संसर्गजन्य विषाणूजन्य आजाराचे निर्मूलन करण्यासाठी जगभरात दरवर्षी २४ ऑक्टोबर रोजी जागतिक पोलिओ दिन पाळला जातो. पोलिओमुळे बालकांना कायमस्वरूपी अर्धांगवायू होण्याचा धोका असतो. मात्र, प्रभावी लसीकरण, आरोग्य विभागाचे सातत्यपूर्ण प्रयत्न, आरोग्य कर्मचारी व अधिकाऱ्यांची मेहनत आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग यांच्या बळावर भारताने पोलिओ निर्मूलनाच्या दिशेने ऐतिहासिक यश मिळविले आहे. हे यश कायम टिकवून ठेवण्यासाठी प्रत्येक बालकाचे संपूर्ण लसीकरण करणे आणि समाजात सातत्याने जनजागृती करणे आवश्यक आहे.

पोलिओमुक्त भारत : देशासाठी ऐतिहासिक यश

पोलिओ हा पोलिओव्हायरसमुळे होणारा अत्यंत संसर्गजन्य आजार आहे. प्रामुख्याने दूषित पाणी आणि अन्नाद्वारे विषाणूचा प्रसार होतो. हा आजार प्रामुख्याने पाच वर्षांखालील बालकांना प्रभावित करतो. काही रुग्णांमध्ये हा विषाणू मज्जासंस्थेवर परिणाम करून कायमस्वरूपी अर्धांगवायू निर्माण करू शकतो. पोलिओवर विशिष्ट उपचार नसले, तरी सुरक्षित आणि प्रभावी लसीकरणाद्वारे या आजारापासून संरक्षण मिळू शकते.

भारतात २ ऑक्टोबर १९९५ रोजी पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम सुरू झाला. या मोहिमेमध्ये आरोग्य विभागाने देशभरातील बालकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी व्यापक प्रयत्न केले. घरोघरी जाऊन लसीकरण, सार्वजनिक ठिकाणी पोलिओ लसीकरण केंद्रे, रेल्वे स्थानके, बसस्थानके आणि स्थलांतरित लोकसंख्येपर्यंत पोहोचण्याच्या उपक्रमांमुळे या मोहिमेला मोठे यश मिळाले.

भारतातील वन्य पोलिओ विषाणूमुळे झालेल्या आजाराचा शेवटचा रुग्ण १३ जानेवारी २०११ रोजी पश्चिम बंगालमधील हावडा येथे आढळला. त्यानंतर सलग तीन वर्षे वन्य पोलिओचा एकही रुग्ण न आढळल्यामुळे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या दक्षिण-पूर्व आशिया प्रदेशाला २७ मार्च २०१४ रोजी पोलिओमुक्त प्रमाणित करण्यात आले. या प्रदेशातील भारताच्या यशाने जागतिक आरोग्य क्षेत्रात एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला.

महाराष्ट्रातील यश आणि आरोग्य यंत्रणेची भूमिका

महाराष्ट्रातही पोलिओ निर्मूलनासाठी आरोग्य विभागाने सातत्याने लसीकरण मोहिमा राबविल्या. राज्यातील वन्य पोलिओ विषाणूचा शेवटचा रुग्ण सप्टेंबर २०१० मध्ये बीड जिल्ह्यात आढळल्याची नोंद आहे. त्यानंतर वन्य पोलिओच्या प्रसाराला प्रतिबंध करण्यासाठी नियमित लसीकरण, विशेष मोहिमा, रोगनिगराणी आणि जनजागृती यांवर भर देण्यात आला.

या यशामागे आरोग्य कर्मचारी, आशा स्वयंसेविका, अंगणवाडी सेविका, परिचारिका, वैद्यकीय अधिकारी, पर्यवेक्षक आणि विविध शासकीय विभागांतील अधिकारी व कर्मचारी यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. दुर्गम भाग, झोपडपट्ट्या, वीटभट्ट्या, बांधकामस्थळे आणि स्थलांतरित कुटुंबांपर्यंत पोहोचून बालकांना लसीकरणाचा लाभ देण्यासाठी आरोग्य यंत्रणेने सातत्याने प्रयत्न केले. पालकांचा विश्वास, स्वयंसेवी संस्थांचे सहकार्य आणि समाजातील विविध घटकांचा सहभाग यामुळे या मोहिमेला लोकचळवळीचे स्वरूप प्राप्त झाले.

पोलिओमुक्त भारतासाठी सतर्कता आवश्यक

भारत पोलिओमुक्त असला, तरी जगातून पोलिओचे संपूर्ण निर्मूलन झालेले नाही. पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान या देशांमध्ये वन्य पोलिओ विषाणूचा प्रसार अद्याप कायम असल्याने आंतरराष्ट्रीय प्रवास आणि स्थलांतराच्या पार्श्वभूमीवर सतर्क राहणे आवश्यक आहे. त्यामुळे लसीकरणातील कोणतीही दिरंगाई टाळणे, संशयित लक्षणांची त्वरित नोंद करणे आणि पोलिओसदृश अर्धांगवायूच्या घटनांची तातडीने तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे.

पोलिओचे निर्मूलन टिकविण्यासाठी नियमित लसीकरण कार्यक्रमांतर्गत बालकांना निर्धारित वेळापत्रकानुसार पोलिओ लसीचे सर्व डोस देणे आवश्यक आहे. तसेच शासनाकडून आयोजित करण्यात येणाऱ्या पल्स पोलिओ मोहिमेदरम्यान पात्र बालकांना लसीचे अतिरिक्त डोस देऊन त्यांचे संरक्षण अधिक बळकट केले जाते. नियमित लसीकरण झाले असले, तरी मोहिमेदरम्यान पात्र बालकाला पोलिओचे दोन थेंब देण्याबाबत आरोग्य विभागाच्या सूचनांचे पालन करावे.

पालकांनी कोणती काळजी घ्यावी?

- बालकाचा जन्म झाल्यानंतर निर्धारित वेळापत्रकानुसार पोलिओ लसीकरण सुरू करावे.

- सहा, दहा आणि चौदा आठवड्यांच्या वयातील नियमित लसीकरणाचे डोस वेळेवर द्यावेत.

- बालकाला राष्ट्रीय लसीकरण वेळापत्रकानुसार आवश्यक इंजेक्शनद्वारे दिल्या जाणाऱ्या पोलिओ लसीचे डोसही द्यावेत.

- पल्स पोलिओ मोहिमेदरम्यान पाच वर्षांखालील पात्र बालकाला पोलिओचे दोन थेंब अवश्य पाजावेत.

- बालकाचे लसीकरण कार्ड जतन करावे आणि कोणताही डोस राहिल्यास जवळच्या आरोग्य केंद्राशी संपर्क साधावा.

- स्वच्छ पाणी, स्वच्छता आणि हात धुण्याच्या सवयींना प्राधान्य द्यावे.

इतिहासातून प्रेरणा, भविष्यासाठी संकल्प

पोलिओ निर्मूलनाच्या जागतिक प्रयत्नांना १९८८ मध्ये जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रमाच्या माध्यमातून व्यापक गती मिळाली. पोलिओ लसीच्या विकासात डॉ. जोनास साल्क आणि डॉ. अल्बर्ट साबीन यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण ठरले. त्यांच्या संशोधनामुळे लाखो बालकांचे जीवन सुरक्षित करण्याचा मार्ग खुला झाला.

जागतिक पोलिओ दिन हा केवळ जनजागृतीचा दिवस नसून, पोलिओमुक्त जगाचे ध्येय पूर्ण करण्यासाठी सामूहिक जबाबदारीची जाणीव करून देणारा दिवस आहे. भारताने मिळविलेले पोलिओमुक्त राष्ट्राचे यश टिकविण्यासाठी आरोग्य विभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, शिक्षण विभाग, महिला व बालविकास विभाग, स्वयंसेवी संस्था, प्रसारमाध्यमे आणि नागरिक यांनी एकत्रितपणे काम करणे गरजेचे आहे.

“प्रत्येक बालकाचे लसीकरण, पोलिओमुक्त भविष्याचे संरक्षण!”** हा संकल्प प्रत्येक कुटुंबाने अंगीकारल्यास पोलिओचा पुन्हा प्रसार होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होईल. जागतिक पोलिओ दिनानिमित्त सर्व पालकांनी आपल्या बालकांचे लसीकरण पूर्ण करून पोलिओमुक्त भारताचे यश कायम राखण्यासाठी सहकार्य करावे, बाळासाहेब घुगे जिल्हा विस्तार व मध्यम अधिकारी जिल्हा परिषद अकोला