लेख बचतीच्या अंगीकारातून साकारेल जलसमृद्धी

 

लेख

 

बचतीच्या अंगीकारातून साकारेल जलसमृद्धी

पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील अथांग निळाशार विस्तार पाहिला, तर पाण्याचे दुर्भिक्ष्य ही केवळ एक काल्पनिक भीती वाटू शकते. परंतु, विज्ञानाच्या भिंगातून पाहिले असता निसर्गाचा हा विरोधाभास अंगावर काटा आणतो.

पृथ्वीचा ७१ टक्के भाग पाण्याने व्यापलेला असला, तरी त्यातील तब्बल ९७ टक्के पाणी हे खारट आणि महासागरांत बंदिस्त आहे. उरलेल्या केवळ ३ टक्के गोड्या पाण्यापैकी बहुतांश हिस्सा हिमनद्या आणि ध्रुवीय बर्फात गोठलेला आहे; मानवी वापरासाठी उपलब्ध असलेले भूपृष्ठावरील आणि भूगर्भातील पाणी हे संपूर्ण जलसाठ्याच्या एक टक्क्याहूनही कमी आहे. हायड्रोजनचे दोन आणि ऑक्सिजनचा एक अणू मिळून तयार झालेला हा केवळ एक रासायनिक द्रव नसून, मानवी शरीरातील ७० टक्के पेशींना जिवंत ठेवणारा आणि सृष्टीचे चक्र चालवणारा प्राणवायू आहे.

या जलविज्ञानात 'जलभृत', 'भूजल पुनर्भरण', धरणातील वापरण्यायोग्य 'जिवंत साठा' आणि गाळात अडकलेला 'मृत साठा'  या संज्ञा आता केवळ भूगोलाच्या पुस्तकांपुरत्या मर्यादित राहिलेल्या नाहीत, तर त्या आपल्या अस्तित्वाची जीवनरेषा बनल्या आहेत.

पूर्णा नदीच्या खोरे आणि सातपुडा पर्वतरांगांचे सान्निध्य लाभलेला आपला अकोला जिल्हा. हा भूभाग उष्ण आणि विषम हवामानाचा सामना करतो, जिथे उन्हाळ्याचा पारा सहज ४५ अंश सेल्सिअस ओलांडतो. जिल्ह्याचे सर्वात मोठे भौगोलिक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील 'खारपाणपट्टा'. पूर्णा नदीच्या काठावरील या विस्तीर्ण पट्ट्यात जमिनीखालील पाण्यामध्ये क्षारांचे मोठे प्रमाण ते पाणी पिण्यासाठी वापरण्यावर साहजिक मर्यादा आणते. यंदा मान्सूनने दिलेली ओढ यामुळे जिल्ह्यातील सर्व सातही तालुक्यांवर दुष्काळाचे सावट आहे.

पाणी उपलब्धतेसाठी शासन-प्रशासनाकडून विविध प्रकारचे प्रयत्न होत आहेत. त्याला लोकसहभागाची जोड मिळणे आवश्यक आहे. संकटे हीच मानवी बुद्धिमत्तेची आणि सामूहिक इच्छाशक्तीची खरी कसोटी पाहतात. जगाच्या पाठीवर अशा अनेक भूप्रदेशांनी पाण्याच्या थेंबाथेंबासाठी संघर्ष करत अशक्यप्राय वाटणारी जलक्रांती घडवून आणली आहे. २०१८ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतील केपटाऊन शहरावर 'डे झिरो' म्हणजेच शहराचे नळ पूर्णपणे कोरडे पडण्याचे संकट ओढवले होते. त्या वेळी केवळ सरकारी दंड किंवा निर्बंधांनी प्रश्न सुटला नाही, तर तेथील प्रशासनाने आणि नागरिकांनी वर्तणुकीतील बदलाचे अनोखे प्रयोग राबवले. घराघरांत पाण्याचा वापर मर्यादित ठेवणे, अंघोळीचा वेळ दोन मिनिटांवर आणण्यासाठी खास गाणी तयार करणे आणि मोहल्ल्यांनुसार पाण्याच्या बचतीचे लाईव्ह नकाशे प्रसिद्ध करणे यांसारख्या कल्पक उपायांनी केपटाऊनकरांनी 'डे झिरो'ला अक्षरशः परतवून लावले. दुसरीकडे, ६० टक्के वाळवंटी प्रदेश असलेल्या इस्रायलने पाण्याच्या कमतरतेलाच आपली ताकद बनवले. इस्रायलच्या वैज्ञानिक जलव्यवस्थापन मॉडेलनुसार, त्यांनी ठिबक सिंचनाचा शोध लावून पिकांच्या मुळाशी ९५ टक्के पाणी पोहोचवले आणि सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून तब्बल ८६ ते ९० टक्के पुनर्वापरित पाणी पुन्हा शेतीसाठी वळवले. आपल्याच महाराष्ट्रातील नगर जिल्ह्यातील हिवरे बाजार आणि राळेगण सिद्धी या गावांनी तर पाणलोट क्षेत्र विकास आणि गावसभेच्या माध्यमातून 'पाण्याचे बजेट'  मांडून दुष्काळावर कायमस्वरूपी मात केली आहे.  

अकोल्याच्या मातीतही हीच जलक्रांती रुजवण्याची आज नितांत गरज आहे. आपण नळ उघडतो तेव्हा त्यातून केवळ पाणी वाहत नसते, तर आपल्या पुढच्या पिढीचे भविष्य वाहत असते, ही जाणीव प्रत्येकाच्या मनात रुजली पाहिजे. खारपाणपट्ट्यातील जमिनीत पावसाचे पाणी जिरवण्यासाठी शोषखड्डे खोदणे, शहरातील प्रत्येक इमारतीवर 'रेन वॉटर हार्वेस्टिंग' अनिवार्य करणे आणि सांडपाण्याचा पुनर्वापर करणे हे आता केवळ पर्याय राहिलेले नाहीत.  घरगुती पातळीवर बादलीने अंघोळ करणे, आरओ फिल्टरचे वाया जाणारे पाणी साठवून वापरणे आणि नळांची गळती तात्काळ थांबवणे या लहान सवयींतूनच मोठी क्रांती घडते.

पाणी हे कोणत्याही कारखान्यात तयार करता येत नाही; ते केवळ निसर्गाकडून मिळते आणि आपल्या काटकसरीने वाचवले जाते. धरणाचा खालावणारा तळ आपल्याला आरसा दाखवत आहे. जर आपण आज आपल्या दैनंदिन सवयींमध्ये 'वर्तणुकीचा बदल' घडवला नाही, तर उद्याच्या पिढीपुढील समस्या तीव्र होऊ शकते. त्यामुळे स्वतःच्या घरापासून पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवण्याचा निर्धार करूया—कारण पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवणे, म्हणजेच उद्याचा श्वास जिवंत ठेवणे होय.

अगदी छोट्या उपायांतून पाणी बचत शक्य आहे. दात घासताना, दाढी करताना किंवा हाताला साबण लावताना नळ बंद ठेवणे, गळणारे नळ व पाइप त्वरित दुरुस्त करणे, आंघोळीसाठी शॉवरऐवजी बादली आणि मगचा वापर करावा. भाज्या व फळे धुतलेले पाणी फेकून न देता झाडांना घालणे, तसेच वॉशिंग मशिन पूर्ण कपडे भरल्यावरच चालवणे आणि गाडी धुण्यासाठी पाइपऐवजी ओल्या कपड्याचा किंवा बादलीचा वापर करणे अशा सवयी मोठी पाणी बचत करतात. पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी 'रेन वॉटर हार्वेस्टिंग'चा अवलंब करावा. अशा छोट्या सवयींमधून आपण मोठ्या प्रमाणात पाणी वाचवून भविष्यासाठी जलसंवर्धन करू शकतो.

-   हर्षवर्धन पवार,

जिल्हा माहिती अधिकारी,

अकोला

 000

टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

स्व. यशवंतराव चव्हाण राज्य वाङ्‌मय पुरस्कार प्रवेशिका व पुस्तके पाठविण्याचा कालावधी १ जानेवारी ते ३० जानेवारी २०२६

महात्मा फुले मागासवर्गीय विकास महामंडळ अनुसूचित जातींसाठी विविध कर्ज योजना

पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर कर्जमुक्ती योजना प्रोत्साहनपर लाभाच्या तरतुदीमुळे नियमित फेड करणाऱ्यांना दिलासा